Vragen over voedseleducatie in het gespecialiseerd onderwijs

Kinderen in gespecialiseerd onderwijs (go) hebben vaker overgewicht. 

In Nederland heeft 1 op de 7 kinderen tussen de 4 en 17 jaar overgewicht (14,2%). Dat zijn bijna 400.000 kinderen. Een deel van hen heeft zelfs ernstig overgewicht (obesitas) (Bron: Loket Gezond Leven). 

Voor kinderen in het go is de situatie nog zorgwekkender: zij hebben naar schatting twee keer zo vaak overgewicht en drie keer zo vaak obesitas als kinderen in het reguliere onderwijs (Bron: Volksmonitor Utrecht). Overgewicht op jonge leeftijd kan leiden tot zowel fysieke als psychische klachten en vergroot de kans op gezondheidsproblemen op latere leeftijd.

Gezonde keuzes maken moet je leren

Een belangrijke oorzaak van overgewicht en obesitas is de omgeving waarin kinderen opgroeien. Zij worden voortdurend, zowel online als offline, verleid tot ongezonde keuzes. Zonder de juiste kennis en vaardigheden is het een enorme uitdaging om gezonde(re) keuzes te maken (Bron: Loket Gezond Leven).

Gezonde keuzes ontstaan niet vanzelf. Voedseleducatie leert kinderen wat gezonde en duurzame voeding is, hoe voeding invloed heeft op hun lichaam en welzijn, en hoe zij bewuste keuzes kunnen maken in een omgeving vol verleidingen. Door deze kennis en vaardigheden vroeg aan te leren, vergroten we hun zelfstandigheid en weerbaarheid.

Gezond eten heeft direct effect

Gezonde voeding draagt aantoonbaar bij aan een betere gezondheid, een positiever zelfbeeld en betere schoolprestaties. Kinderen die zich fitter voelen, zitten beter in hun vel en hebben meer kans om een gezond eetpatroon te ontwikkelen, voor nu en voor de toekomst (Bron: Gezonde Basisschool van de Toekomst). Daarom is investeren in voedseleducatie investeren in de gezondheid en kansen van kinderen.

School is een ideale plek voor het aanleren van gezonde eetgewoontes: kinderen en jongeren brengen er veel tijd door, nagenoeg alle kinderen worden er bereikt en niet iedereen krijgt thuis dezelfde informatie mee. Op school leren leerlingen van elkaar en van hun eigen docent.

Meer effect waar het het hardst nodig is 

Uit onderzoek blijkt dat schoolprogramma’s het meeste effect opleveren bij kinderen die thuis minder stimulans en begeleiding krijgen, wat erop wijst dat voedseleducatie op school ongelijkheid in kennis en eetgedrag kan verkleinen (Bron: Verdonschot A. e.a. (2021) – Caregivers’ role in the effectiveness of two Dutch school-based nutrition education programmes).

1. Start met draagvlak en visie
   Zorg dat team, directie en betrokkenen het er samen over eens zijn waarom je met gezondheid en voedseleducatie aan de slag gaat.
2. Breng de startsituatie in kaart
   Kijk wat er al gebeurt op school rondom gezondheid/voeding en bepaal wat je wilt verbeteren of uitbreiden.
3. Kies doelen en aanpak
   Formuleer concrete doelen: welk thema werk je uit en hoe? (bijv. gezond eten, voedseleducatie). 
4. Maak een plan
   Werk uit welke activiteiten of erkende interventies je wilt inzetten, wie verantwoordelijk is, hoe je dit organiseert en wanneer. 
5. Voer het plan uit
   Voer de activiteiten uit in je onderwijsprogramma en schoolomgeving.
6. Veranker in beleid en lesprogramma
   Zorg dat gezonde voeding, voedseleducatie en leefstijl structureel onderdeel worden van beleid, jaarplan en curriculum. 
7. Evalueer en deel successen
   Kijk terug, evalueer wat werkt en wat kan verbeteren en vier wat je bereikt hebt. 
8. Betrek leerlingen en ouders
   Betrek leerlingen bij keuzes en activiteiten en communiceer met ouders om gezondheid buiten school te versterken.

Je kunt gebruikmaken van diverse professionals die samenwerken en kunnen ondersteunen bij het opzetten en uitvoeren van een plan voor passende voedseleducatie binnen jouw school. Hieronder een overzicht:

• De Jong Leren Eten-makelaar brengt partijen in de regio met elkaar in contact en zorgt voor goede afstemming. De makelaar is een vast aanspreekpunt voor organisaties die werken aan gezondheid en duurzaamheid. Daarbij verbindt de makelaar het thema voeding met natuur-, milieu- en gezondheidseducatie.
• Gezonde School-adviseur 
  • Eerste aanspreekpunt voor scholen
  • Gezonde School-adviseurs (GSA) van de GGD kunnen op school begeleiden en adviseren. Kijk hier welke GSA aan jouw regio verbonden is.
• Regionaal projectleiders Special Heroes
  Onze ervaren regionaal projectleiders zijn thuis in de complexiteit van het gespecialiseerd onderwijs en werken samen met jou om een leerlijn op maat te creëren die aansluit bij de behoeften van jouw school en leerlingen op het gebied van een gezonde en actieve leefstijl en participatie. Of je nu al een duidelijk idee hebt of nog zoekende bent, wij denken graag met je mee van start tot finish. 
• Een JOGG-regisseur verbindt lokale partijen zoals scholen, sportverenigingen en de gemeente om een gezonde leefomgeving voor jeugd te creëren. Ze schrijven het lokale plan van aanpak, vertalen beleid naar praktijk en maken gezond eten en bewegen vanzelfsprekend. Iedere JOGG-gemeente heeft een JOGG-regisseur.

Moestuinieren

• Zaaien, verzorgen en oogsten van groenten en kruiden in een schooltuin of moestuinbak
• Werken met seizoensgewassen en het volgen van het groeiproces
• Composteren en leren over bodem, water en biodiversiteit
• Oogst verwerken in de klas (bijvoorbeeld in een kookles)
• Inzet van (gecertificeerde) moestuincoaches ter begeleiding en ondersteuning van leerkrachten en leerlingen

Koken

• Bereiden van eenvoudige, gezonde gerechten (zoals soep, wraps of salades)

• Snijtechnieken en basisvaardigheden aanleren

• Proeven en vergelijken van smaken (rauw/gekookt, zoet/zuur/bitter)

• Samenstellen van een gezonde maaltijd of lunch

• Inzet van (gecertificeerde) gastdocenten koken voor deskundige begeleiding en inspiratie

Gastlessen en excursies

• Gastles van een kookdocent, diëtist of moestuincoach
• Bezoek aan een boerderij, tuinderij of voedselproducent (boerderijeducatie)
• Excursie naar een markt, supermarkt of voedselverwerkingsbedrijf
• Les van een professional over thema’s zoals herkomst, duurzaamheid of voedselverspilling

Naast het creëren van een gezonde schoolomgeving, bijvoorbeeld met een gezonde schoollunch en een gezond traktatiebeleid, is het belangrijk om leerlingen structureel kennis, vaardigheden en ervaringen mee te geven over gezonde voeding. Dit kan met erkende Gezonde School-activiteiten en met activiteiten door te voelen, ruiken en te proeven. Dit zijn waardevolle vormen van voedseleducatie die aansluiten bij de praktijk en belevingswereld van leerlingen. Ervaringsgericht leren staat hierbij centraal, zoals binnen het programma Jong Leren Eten: leerlingen leren niet alleen over voeding, maar vooral door te doen. Door zelf te koken, te werken in een moestuin en deel te nemen aan gastlessen of excursies zoals boerderijeducatie doen zij concrete ervaringen op met voedsel. In de moestuin volgen en verzorgen zij het groeiproces, tijdens kookactiviteiten verwerken zij ingrediënten tot een maaltijd en via gastdocenten of bezoeken aan bijvoorbeeld een boerderij of voedselproducent krijgen zij inzicht in de voedselketen.

Deze aanpak spreekt zowel het hoofd (kennis en inzicht), de handen (vaardigheden) als het hart (beleving, houding en motivatie) aan. Door deze combinatie van erkende programma’s en ervaringsgericht leren ontstaat een samenhangend en rijk aanbod, waarin leerlingen niet alleen kennis opdoen, maar ook vaardigheden ontwikkelen en positieve ervaringen met gezonde en duurzame voeding opbouwen.

Erkende Gezonde School activiteiten voor go

• EU-Schoolfruit (sbo/so/vso)
• Smaaklessen (sbo/so)
• Groentjessoep (sbo/so/vso)
• Healthy Heroes (sbo/so/vso) 
• GrowWizzKid (sbo/so)
• Gezonde schoolkantine (vso)
• Food Challenge (vso)
• Tommy Tomato educatie (sbo)
• Ratatouille (sbo)

Bekijk voor meer inspiratie

• Het overzicht van alle lesprogramma's van Jong Leren Eten

• De bovenstaande activiteiten op de website van de Gezonde School

Veel scholen combineren diverse voedseleducatieprogramma’s en interventies. Vaak starten scholen met een programma en bouwen ze dit langzaam uit. Hieronder een aantal voorbeelden: 

• SBO Dr. M. van der Hoeveschool uit Amersfoort werkt met Groentjessoep aan het verbeteren van de kennis en vaardigheden en verzorgt daarnaast zelf kooklessen.
• SO De Schans uit Utrecht heeft het certificaat Gezonde School en zet EU-schoolgroente en -fruit in om kinderen dagelijks gezond te laten eten. Daarnaast biedt deze school ieder schooljaar twee keer 10 weken Groentjessoep aan om kennis en vaardigheden te vergroten. Ook heeft het een zeer succesvol feestbeleid in plaats van een traktatiebeleid, waarbij kinderen en ouders / verzorgers ervaren dat een feestje vieren ook ZONDER snoep en taart kan. 
• SBO Belle van Zuylen in Utrecht werkt al jaren met verschillende programma’s op het vlak van gezonde voeding. Met een zelfsmeer-lunch verzorgt deze school iedere schooldag een gezonde maaltijd voor alle leerlingen. Met Groentjessoep krijgen leerlingen meer kennis en vaardigheden om gezondere keuzes te maken. Ouders worden hier actief bij betrokken als begeleiders en via Doe-het-Thuispakketten. Met Ratatouille worden daarnaast zowel kook- als rekenvaardigheden getraind.
• SBO De Driemaster combineert EU-Schoolfruit, Smaaklessen en koken met groenten uit de eigen moestuin. Leerlingen ontdekken nieuwe groenten en fruit door te snijden, proeven en onderzoeken met al hun zintuigen. Smaaklessen worden ingezet als aanvulling op EU-Schoolfruit. Door theorie en praktijk te combineren, is voedseleducatie op deze school stap voor stap uitgegroeid tot een vanzelfsprekend onderdeel van het onderwijs. 
• SO De Van Detschool in Amsterdam (cluster 4) combineert een vast groente- en fruitmoment met het EU-Schoolfruitprogramma en heeft dit stap voor stap opgebouwd. De school begon met het stimuleren en waarderen van fruit eten en groeide geleidelijk toe naar een dagelijks groente- en fruitmoment, dat inmiddels is vastgelegd in het schoolbeleid. EU-Schoolfruit wordt ingezet als aanvulling, waardoor leerlingen extra kunnen proeven en kennismaken met nieuwe soorten groente en fruit. Door deze geleidelijke aanpak, brede communicatie met ouders en lessen over gezonde voeding, is het vaste fruitmoment een vanzelfsprekend onderdeel van de schooldag geworden.

Op basis van ervaringen uit de praktijk en onderzoek naar succesvolle programma's, helpen onderstaande activiteiten om anderen mee te krijgen in het opzetten en succesvol maken van een voedseleducatieprogramma. 

Samenwerken en communiceren

Goede voedseleducatie lukt het beste samen. Betrek collega’s, ouders en leerlingen vroeg, zodat er draagvlak ontstaat.

Werkgroep en rol van de kartrekker

Het oprichten van een werkgroep ‘Gezonde Voeding’ helpt om verantwoordelijkheden te delen en anderen mede-eigenaar te maken. Duidelijke, regelmatige communicatie en een enthousiaste kartrekker versterken dit proces nog verder.

Klein beginnen

Begin met kleine stappen en deel behaalde successen. Dit maakt het makkelijker om anderen mee te krijgen en gemotiveerd te houden.

Ouders betrekken

Ouders en verzorgers zijn essentiële partners. Informeer hen over het lesprogramma en deel praktische tips, zodat gezond eetgedrag ook thuis wordt ondersteund. Dit kan via nieuwsbrieven, folders of ouderavonden.

Jong Leren Eten en Wageningen WUR hebben onderzoek gedaan naar ouderparticipatie bij voedseleducatie. Op deze flyer [link] lees je de resultaten van het onderzoek en zeven vormen van ouderbetrokkenheid die goed werken in de praktijk.